Bài trao đổi nghiệp vụ về quyền tác giả, quyền liên quan

COV - Sản xuất Audiobook (sách nói), Tác động của vi phạm bản quyền đối với tác giả, chủ sở hữu quyền và thị trường văn hóa

 Sản xuất Audiobook (sách nói)

Trong kỷ nguyên số, Audiobook (sách nói) đã trở thành một loại hình nội dung phổ biến, mang lại trải nghiệm mới mẻ cho độc giả. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, đây là một loại hình bản ghi âm đặc thù, chứa đựng sự giao thoa giữa quyền tác giả (đối với nội dung văn học) và quyền liên quan (đối với bản ghi âm, bao gồm quyền của nhà sản xuất và người biểu diễn/giọng đọc). Do đó, việc sản xuất và phát hành sách nói đòi hỏi sự tuân thủ các quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền biểu diễn tác phẩm và truyền đạt tác phẩm đến công chúng là những quyền tài sản độc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào muốn chuyển thể một cuốn sách sang định dạng âm thanh để phổ biến rộng rãi đều phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền bản quyền, trừ các trường hợp giới hạn và ngoại lệ theo quy định pháp luật.

Pháp luật quy định các giới hạn và ngoại lệ nhằm cân bằng lợi ích cộng đồng: Sao chép hợp lý một phần tác phẩm để nghiên cứu khoa học, học tập cá nhân không nhằm mục đích thương mại; Sản xuất bản sao để hỗ trợ người khuyết tật (như người khiếm thị) phi lợi nhuận; Sử dụng hợp lý để minh họa trong bài giảng, trích dẫn để bình luận, giới thiệu tác phẩm mà không làm sai lệch ý tưởng của tác giả.

Cần lưu ý, việc sở hữu một cuốn sách gốc có bản quyền (sách giấy hoặc sách điện tử) không đồng nghĩa với việc người mua có quyền thu âm và phát tán nội dung đó. Quyền sở hữu vật chất đối với bản sao tác phẩm hoàn toàn độc lập với quyền khai thác tài sản trí tuệ. Mọi hành vi tự ý sản xuất hoặc đăng tải sách nói lên mạng Internet mà chưa được phép đều bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Khoản 2 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ.

Để bảo vệ môi trường sáng tạo, Chính phủ đã ban hành Nghị định 341/2025/NĐ-CP ngày 26/12/2025 quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan với những chế tài xử phạt hành chính rất cụ thể và nghiêm khắc đối với các hành vi xâm phạm trên môi trường mạng:

1.     Về quyền biểu diễn: Hành vi biểu diễn gián tiếp tác phẩm qua bản ghi âm tại địa điểm công cộng mà không xin phép có thể bị phạt từ 20 đến 30 triệu đồng. Nếu là biểu diễn trực tiếp, mức phạt tăng lên từ 30 đến 50 triệu đồng.

2.     Về quyền truyền đạt đến công chúng: Đây là hành vi phổ biến nhất trên không gian mạng hiện nay (đăng tải sách nói lên YouTube, Spotify, Facebook...). Theo Điều 15 của Nghị định này, hành vi truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không được phép sẽ bị phạt tiền từ 30 đến 50 triệu đồng.

3.     Biện pháp khắc phục hậu quả: Ngoài phạt tiền, người vi phạm bắt buộc phải gỡ bỏ, xóa bỏ các bản sao vi phạm trên môi trường Internet và nộp lại số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm cho chủ thể quyền.

Tóm lại, việc tuân thủ quy trình xin phép và trả phí không chỉ giúp các cá nhân, tổ chức tránh được các rủi ro pháp lý đáng tiếc với mức phạt lên đến hàng chục triệu đồng, mà còn thể hiện sự trân trọng đối với sức lao động sáng tạo của tác giả, góp phần xây dựng một thị trường văn hóa lành mạnh và minh bạch.

Tác động của vi phạm bản quyền đối với tác giả, chủ sở hữu quyền và thị trường văn hóa

Việc vi phạm bản quyền sách, đặc biệt trên nền tảng số, không chỉ là hành vi đánh cắp chất xám mà còn gây ra những hệ lụy đa chiều.

Trước hết, đối với tác giả và đơn vị xuất bản, đây là đòn giáng trực tiếp vào kinh tế và danh tiếng. Doanh thu sụt giảm do sách lậu và ebook trái phép tràn lan khiến tác giả mất đi nguồn thu nhập chính đáng, từ đó bào mòn động lực và nhiệt huyết sáng tạo. Đồng thời, những ấn phẩm vi phạm thường có chất lượng kém, sai sót nội dung, làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín của những người làm sách chân chính. Để bảo vệ quyền lợi, các đơn vị nắm quyền còn phải đối mặt với gánh nặng chi phí pháp lý và thời gian theo đuổi các vụ kiện tụng phức tạp trên không gian mạng.

Ở góc độ vĩ mô, vi phạm bản quyền đang làm “méo mó” thị trường văn hóa. Sự cạnh tranh không lành mạnh về giá của sách giả khiến các đơn vị xuất bản uy tín khó tái đầu tư vào những bản thảo chất lượng cao, kìm hãm sự phát triển chung của toàn ngành. Nguy hiểm hơn, việc tiếp cận dễ dàng với nội dung "miễn phí" trái phép đang hình thành thói quen "dùng chùa" trong cộng đồng, làm suy giảm giá trị của tri thức và văn hóa đọc.

Cuối cùng, tình trạng vi phạm nghiêm trọng còn ảnh hưởng đến uy tín quốc tế của Việt Nam. Điều này gây khó khăn cho việc đàm phán, mua bán bản quyền các tác phẩm giá trị từ nước ngoài khi các cam kết về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ chưa được đảm bảo triệt để. Việc kiểm soát và bảo hộ bản quyền, do đó, không chỉ là bảo vệ lợi ích kinh tế mà còn là bảo vệ nền tảng tri thức và vị thế văn hóa của quốc gia.

Xây dựng thị trường sách bền vững và văn minh

Để xây dựng một thị trường sách phát triển bền vững trong kỷ nguyên số, các cá nhân và tổ chức: Thượng tôn pháp luật phải là kim chỉ nam trong mọi hoạt động kinh doanh và sáng tạo. Việc nâng cao nhận thức về sở hữu trí tuệ không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yếu tố cốt lõi để kiến tạo một nền văn hóa kinh doanh văn minh, ổn định và hội nhập.

Các đơn vị và cá nhân tham gia thị trường cần chú trọng thực hiện các nhóm giải pháp trọng tâm sau:

Trước hết là việc tuân thủ tuyệt đối khung pháp lý hiện hành. Mỗi chủ thể cần chủ động nghiên cứu, nắm vững các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, đặc biệt là các điều khoản về quyền tác giả và quyền liên quan. Việc hiểu rõ phạm vi quyền hạn và trách nhiệm sẽ giúp các đơn vị tránh được những sai phạm không đáng có, từ đó hạn chế tối đa các rủi ro pháp lý và tranh chấp tốn kém.

Thứ hai, cần xác lập tính chủ động trong vấn đề bản quyền. Tuyệt đối không khai thác, sử dụng hay chuyển thể tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản từ chủ sở hữu quyền. Quy trình xin phép và chi trả tiền bản quyền phải được thực hiện đầy đủ, minh bạch. Đây chính là hành động thiết thực nhất để tri ân sức lao động sáng tạo của tác giả và đảm bảo nguồn tái đầu tư cho những tác phẩm chất lượng trong tương lai.

Thứ ba, ưu tiên khai thác các nguồn tài nguyên hợp pháp. Cục khuyến khích các đơn vị ưu tiên sử dụng nội dung đã được cấp phép rõ ràng, các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng hoặc những tài nguyên sử dụng giấy phép mở. Việc minh bạch hóa nguồn gốc dữ liệu không chỉ nâng cao uy tín thương hiệu mà còn tạo ra rào cản tự nhiên đối với vấn nạn sách lậu, sách giả.

Cuối cùng là trách nhiệm xây dựng văn hóa ứng xử đạo đức. Sự tôn trọng tài sản trí tuệ của người khác phải trở thành ý thức tự giác của mỗi người làm nghề. Khi mỗi cá nhân đều ứng xử văn minh và có trách nhiệm với chất xám của đồng nghiệp, chúng ta sẽ cùng nhau tạo dựng được một hệ sinh thái xuất bản khỏe mạnh, góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam vươn tầm quốc tế.