COV - Hiện nay, vi phạm bản quyền quyền liên quan vẫn diễn ra phổ biến, thể hiện qua nhiều hình thức. Các nghệ sĩ biểu diễn thường bị sao chép, phát sóng bản biểu diễn mà không được phép hoặc không nhận đủ nhuận bút. Nhà sản xuất bản ghi âm cũng gặp tình trạng các bản ghi âm bị sao chép, phân phối mà không được cấp phép. Tương tự, tổ chức phát sóng liên tục phải đối mặt với việc các chương trình của họ bị ghi lại, tái phát mà không được sự cho phép. Thậm chí, cả nhà sản xuất cơ sở dữ liệu cũng bị trích xuất, tái sử dụng nội dung mà không được đồng ý. Do đó cần thiết phải hiểu rõ về bản quyền quyền liên quan là như thế nào?
1. Bản quyền quyền liên quan là gì
Bản quyền là một lĩch vực luật nhằm xác định cách người khác có thể truy cập và sử dụng tác phẩm gốc của tác giả hay người sáng tạo. Bản quyền cấp cho chủ sở hữu, người nắm giữ quyền không khác có thể sao chép, phân phối, biểu diễn công khai, tùy chỉnh, hoặc thực hiện hầu hết mọi việc khác ngoài chỉ xem hoặc độc tác phẩm mà không có sự cho phép của chủ sở hữu, người nắm giữ bản quyền.
Quyền liên quan ở một số quốc gia còn được gọi là quyền lân cận ( neighboring rights) liên quan đến các tác phẩm có bản quyền và cấp các quyền độc quyền bổ sung ngoài quyền cơ bản như quyền nhân thân, quyền kinh tế…Quyền này được thiết kế để trao một số quyền “ giống như bản quyền” cho những người không phải là tác giả nhưng tham gia vào việc truyền đạt tác phẩm tới công chúng. Một số quốc gia như Nhật Bản đã thiết lập quyền này như một phần của bản quyền, các quốc gia khác xử lý quyền này một cách riêng biệt mặc dù có liên quan chặt chẽ đến bản quyền.
Theo quy định tại khoản 3 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đưa ra khái niệm quyền liên quan như sau: Quyền liên quan đến quyền tác giả hay còn gọi là quyền liên quan là quyền của tổ chức cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.
Chủ thể của quyền liên quan bao gồm người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, tổ chức phát sóng. Nội dung của quyền liên quan là tổng hợp các quyền nhân thân và tài sản mà pháp luật đã xác định chủ thể quyền liên quan được hưởng đối với kết quả lao động sáng tạo của họ.
Quyền liên quan phát sinh kể từ khi cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mạng chương trình được mã hóa được định hình hoặc thực hiện mà không gây phương hại đến quyền tác giả.
Như vậy quyền liên quan được hiểu bao gồm ba loại quyền: quyền của người biểu diễn đối với chương trình biểu diễn của họ, quyền của nhà sản xuất bản ghi âm ghi hình của họ, quyền của tổ chức phát sóng đối với các trương trình phát sóng của họ. Người biểu diễn,nhà sản xuất bản ghi âm và tổ chức phát sóng được hưởng quyền vì họ là những người có công giúp cho tác phẩm của tác giả được truyền bá tới công chúng, hay nói cách khác tuy không phải là quyền tác giả của tác phẩm nhưng họ chính là cầu nối giữa tác giả và công chúng, nhờ họ mà công chúng được tiếp vận tới tác phẩm.
2. Những điều cần biết về bản quyền quyền liên quan
Đặc điểm của quyền liên quan:
- Đây là quyền phái sinh vì quyền liên quan được dựa trên quyền gốc đó là quyền tác giả( tạo ra từ tác phẩm đã tồn tại trước đó). Nó được hình thành dựa trên việc sử dụng tác phẩm gốc hay khi quyền tác giả được sử dụng nó sẽ làm hoặc có thể làm phát sinh quyền liên quan.
- Bảo hộ mạng tính nguyên gốc: tức tự bản thân sáng tạo ra chứ không phải tạo nên do sao chép…Tính nguyên gốc của tác phẩm được thể hiện ở hai khía cạnh như sau: thứ nhất là các tác phẩm đó phải thể hiện sự sáng tạo, độc đáo, phản ánh rõ nét riêng của chủ thể quyền liên quan còn thứ hai là quyền liên quan chỉ phát sinh đối với các đối tượng được tạo ra lần đầu.
- Tồn tại song song với quyền tác giả, đảm bảo điều kiện là không phương hại đến quyền tác giả. Mặc dù là quyền phái sinh nhưng quyền liên quan là một loại quyền Sở hữu trí tuệ độc lập. Cơ sở hình thành quyền liên quan chính là việc sử dụng tác phẩm đã có bản quyền.
Điều kiện để bảo hộ bản quyền quyền liên quan:
Căn cứ theo quy dịnh tại Điều 16 Luật sở hữu trí tuệ hiện hành những tổ chức cá nhân sau đây được bảo hộ quyền liên quan:
- Diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công và những người khác trình bày tác phẩm văn học nghệ thuật (gọi chung là người biểu diễn)
- Tổ chức, cá nhân là chủ sở hữu cuộc biểu diễn quy định tại khoản 1 Điều 44 Luật này.
- Tổ chức cá nhân định hình lần đầu âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu biễn hoặc các âm thanh, hình ảnh khác (được gọi là nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình).
- Tổ chức khởi xướng và thực hiện việc phát sóng (gọi là tổ chức phát sóng).
Thời hạn bảo hộ bản quyền quyền liên quan:
Căn cứ Điều 34 Luật sở hữu trí tuệ hiện hành thì thời hạn bảo hộ quyền liên quan cụ thể như sau:
- Quyền của người biểu diễn được bảo hộ 50 năm tính từ năm tiếp theo năm cuộc biểu diễn được hình thành.
- Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm ghi hình được bảo hộ 50 năm tính từ năm tiếp theo năm công bố hoặc 50 năm kể từ năm tiếp theo bản ghi âm, ghi hình được định hình nếu bản ghi âm ghi hình chưa được công bố.
- Quyền của tổ chức phát sóng được bảo hộ 50 năm tính từ năm tiếp theo năm chương trình phát sóng được thực hiện.
Thời hạn bảo hộ quyền này chấm dứt vào thời điểm 24h ngày 31/12 của năm chấm dứt thời hạn bảo hộ các quyền liên quan. Như vậy quyền liên quan cũng được bảo hộ mà không cần phải đăng ký. Tuy nhiên đối tượng quyền liên quan đến tác giả không phải là tác phẩm văn học nghệ thuật giống như quyền tác giả.
Bản quyền quyền liên quan đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ các chủ thể không phải là tác giả, nhưng có đóng góp quan trọng trong quá trình sáng tạo và phổ biến tác phẩm. Các quyền liên quan như quyền của nghệ sĩ biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, tổ chức phát sóng, nhà sản xuất cơ sở dữ liệu, không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ, mà còn tạo động lực để họ tiếp tục đầu tư và sáng tạo. Điều này thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của các lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật, mang lại lợi ích cho toàn xã hội. Hơn nữa, bản quyền quyền liên quan còn tạo ra sự cân bằng trong hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, đảm bảo lợi ích của tất cả các bên tham gia.