Bảo vệ bản quyền trên môi trường số

COV - Công tác quản lý thay đổi trước thực trạng nhiều website cung cấp trái phép phim, âm nhạc, trò chơi điện tử và chương trình truyền hình đang hoạt động ngày càng tinh vi, thậm chí ứng dụng AI để reup và phân phối nội dung. Đặt ra áp lực như thế nào với cơ quan quản lý nhà nước?

Sự phát triển của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang làm thay đổi căn bản phương thức xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường mạng. Nếu trước đây, hành vi vi phạm chủ yếu dừng lại ở việc sao chép và đăng tải thủ công các tác phẩm như phim, âm nhạc hay chương trình truyền hình, thì hiện nay các đối tượng vi phạm đã sử dụng nhiều công nghệ mới để “né” cơ chế kiểm soát và gia tăng tốc độ phát tán nội dung trái phép.

Đáng chú ý, AI đang bị lợi dụng để tự động cắt ghép, chỉnh sửa, thay đổi tốc độ hình ảnh, âm thanh, tạo phụ đề hoặc watermark mới nhằm qua mặt các hệ thống nhận diện bản quyền. Nhiều website còn sử dụng công nghệ tự động “reup” hàng loạt nội dung từ các nền tảng chính thống chỉ trong thời gian rất ngắn sau khi phát hành. Không ít trường hợp xây dựng hệ sinh thái vi phạm khép kín, liên kết giữa website, mạng xã hội, ứng dụng OTT, quảng cáo trực tuyến và thanh toán điện tử để thu lợi bất chính với quy mô lớn.

Điều này khiến công tác quản lý thay đổi rất nhiều so với trước đây. Nếu như trước kia cơ quan quản lý có thể xử lý theo hướng kiểm tra, phát hiện và gỡ bỏ từng website hoặc từng hành vi vi phạm cụ thể, thì nay phải chuyển sang cách tiếp cận chủ động hơn, dựa trên công nghệ và phối hợp liên ngành. Việc quản lý không còn chỉ là xử lý nội dung vi phạm đơn lẻ mà phải theo dõi cả dòng lưu chuyển dữ liệu số, hành vi khai thác thương mại và các mô hình vận hành xuyên biên giới.

Áp lực đối với cơ quan quản lý hiện nay là rất lớn trên nhiều phương diện.

Thứ nhất là áp lực về tốc độ. Nội dung vi phạm có thể được sao chép và phát tán gần như tức thời, trong khi quy trình xử lý hành chính hoặc pháp lý thường cần thời gian xác minh, thu thập chứng cứ và phối hợp với nhiều bên liên quan.

Thứ hai là áp lực về công nghệ. Các đối tượng vi phạm ngày càng am hiểu kỹ thuật, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài, thay đổi tên miền liên tục, mã hóa dữ liệu hoặc ứng dụng AI để che giấu dấu vết. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý cũng phải nâng cao năng lực công nghệ, ứng dụng công cụ giám sát số và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện vi phạm hiệu quả hơn.

Thứ ba là áp lực về nguồn lực và cơ chế phối hợp. Công tác bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số không thể chỉ do một cơ quan đảm nhiệm mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng thanh tra, công an, cơ quan thông tin truyền thông, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và cả chủ sở hữu quyền. Trong khi đó, thực tiễn cho thấy nguồn nhân lực chuyên sâu về công nghệ số và sở hữu trí tuệ vẫn còn hạn chế.

Ngoài ra, môi trường internet có tính xuyên biên giới cũng đặt ra nhiều thách thức pháp lý mới. Một website vi phạm có thể đặt máy chủ ở nước ngoài nhưng lại cung cấp nội dung cho người dùng trong nước và thu lợi từ quảng cáo hoặc thuê bao tại Việt Nam. Vì vậy, công tác quản lý hiện nay đòi hỏi không chỉ hoàn thiện pháp luật trong nước mà còn tăng cường hợp tác quốc tế, phối hợp với các nền tảng và nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới để ngăn chặn vi phạm hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh đó, cơ quan quản lý đang phải chuyển mạnh từ tư duy “xử lý vi phạm sau khi xảy ra” sang “phòng ngừa và giám sát chủ động”, đồng thời thúc đẩy xây dựng hệ sinh thái bản quyền số lành mạnh, nơi công nghệ không chỉ là thách thức mà cũng trở thành công cụ hỗ trợ bảo vệ quyền tác giả hiệu quả hơn.

Thực trạng pháp luật hiện hành trong công tác quản lý về quyền tác giả và quyền liên quan hiện nay.

Có thể khẳng định rằng, trong những năm qua, hệ thống pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan của Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện theo hướng tương đối đồng bộ, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế và đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số cũng như hội nhập quốc tế.

Đặc biệt, việc sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022, năm 2025 cùng với các nghị định, thông tư hướng dẫn đã bổ sung nhiều quy định quan trọng liên quan đến môi trường số, trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ trung gian, cơ chế bảo vệ quyền trên internet và các biện pháp thực thi quyền tác giả, quyền liên quan. Việt Nam cũng đã tham gia nhiều điều ước quốc tế quan trọng như WCT, WPPT hay các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA. Điều đó cho thấy khung pháp lý của Việt Nam đã có bước tiến rất đáng kể.

Tuy nhiên, nếu nói pháp luật hiện hành đã “đủ toàn diện” để quản lý hiệu quả mọi vấn đề phát sinh trong môi trường số hiện nay thì có lẽ vẫn chưa hoàn toàn. Thực tiễn phát triển công nghệ, đặc biệt là AI, nền tảng xuyên biên giới, dữ liệu số và các mô hình phân phối nội dung mới đang thay đổi nhanh hơn tốc độ hoàn thiện pháp luật.

Hiện nay, vẫn còn một số vấn đề mới đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện. Chẳng hạn như việc xác định trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do AI tạo ra; cơ chế kiểm soát hành vi “reup”, livestream trái phép; trách nhiệm của nền tảng số xuyên biên giới trong việc gỡ bỏ nội dung vi phạm; hay cơ chế chia sẻ doanh thu công bằng giữa nền tảng và chủ thể quyền. Bên cạnh đó, công tác thực thi pháp luật trên môi trường mạng vẫn còn gặp khó khăn do tính ẩn danh, xuyên biên giới và tốc độ lan truyền rất nhanh của nội dung số.

Có thể nói, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc có luật hay không, mà còn ở khả năng thực thi hiệu quả pháp luật trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục. Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục rà soát, cập nhật quy định pháp luật, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý, tăng cường phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tôn trọng bản quyền trong môi trường số.

Pháp luật luôn cần có độ ổn định nhất định, trong khi công nghệ số thì thay đổi rất nhanh. Do đó, quá trình hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan sẽ phải được thực hiện theo hướng linh hoạt, thích ứng và cập nhật thường xuyên để vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của chủ thể quyền, vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa số.