COV - Sự phát triển nhanh chóng của AI đang mở ra nhiều cơ hội cho đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời cũng đặt ra không ít rủi ro về pháp lý, đạo đức và an toàn xã hội. Luật Trí tuệ nhân tạo được ban hành không nhằm siết chặt công nghệ, mà để thiết lập các ranh giới pháp lý cần thiết, bảo đảm AI được phát triển và sử dụng vì lợi ích của con người.
Vậy, trong những trường hợp nào, tổ chức, cá nhân có thể bị coi là vi phạm Luật Trí tuệ nhân tạo?. Theo Điều 7, Luật Trí tuệ nhân tạo quy định 6 hành vi bị nghiêm cấm, nếu vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật.
Thứ nhất, lợi dụng hoặc chiếm đoạt hệ thống trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Đây là hành vi sử dụng AI như một công cụ phạm tội, chẳng hạn xâm nhập trái phép vào hệ thống AI của tổ chức, doanh nghiệp để đánh cắp dữ liệu, thuật toán; chiếm quyền điều khiển hệ thống AI để thực hiện lừa đảo, tấn công mạng hoặc xâm phạm đời sống riêng tư của cá nhân. Trong trường hợp này, AI không còn là công cụ công nghệ mà trở thành phương tiện trực tiếp phục vụ hành vi trái pháp luật.
Thứ hai, phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm mục đích bị nghiêm cấm, trong đó bao gồm các hành vi cụ thể sau:
a) Thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm theo quy định của pháp luật, như sử dụng AI để tổ chức đánh bạc, lừa đảo tài chính, thao túng thị trường hoặc các hoạt động phi pháp khác.
b) Sử dụng yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng người thật, sự kiện thật để lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi con người một cách có chủ đích và có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con người. Ví dụ, tạo video deepfake giả mạo lãnh đạo doanh nghiệp kêu gọi đầu tư nhằm chiếm đoạt tài sản.
c) Lợi dụng điểm yếu của nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự để gây hại cho chính họ hoặc người khác. Chẳng hạn, dùng chatbot AI thao túng tâm lý trẻ em, kích thích hành vi tiêu dùng hoặc thu thập dữ liệu trái phép.
d) Tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo do AI tạo ra có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, như tin giả quy mô lớn, video giả mạo sự kiện chính trị gây hoang mang dư luận hoặc kích động bạo lực.
Thứ ba, thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu trái pháp luật để phát triển, huấn luyện, kiểm thử hoặc vận hành hệ thống trí tuệ nhân tạo. Việc sử dụng dữ liệu cá nhân chưa được sự đồng ý, dữ liệu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc dữ liệu trái quy định về an ninh mạng để huấn luyện AI đều bị coi là vi phạm. Ví dụ, thu thập hình ảnh khuôn mặt người dân trên không gian mạng để huấn luyện hệ thống nhận diện mà không có sự cho phép hợp pháp.
Thứ tư, cản trở, vô hiệu hóa hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, can thiệp và kiểm soát của con người đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo. Luật khẳng định con người phải giữ vai trò kiểm soát cuối cùng đối với AI. Do đó, việc cố tình loại bỏ cơ chế giám sát, khiến AI vận hành ngoài tầm kiểm soát hoặc không thể can thiệp khi xảy ra rủi ro là hành vi bị nghiêm cấm.
Thứ năm, che giấu thông tin bắt buộc phải công khai, minh bạch hoặc tẩy xóa, làm sai lệch các thông tin, nhãn, cảnh báo bắt buộc trong hoạt động trí tuệ nhân tạo. Chẳng hạn, không gắn nhãn nhận biết nội dung do AI tạo ra, cố tình che giấu việc sử dụng AI trong sản phẩm có khả năng gây nhầm lẫn cho người dùng đều vi phạm nguyên tắc minh bạch của Luật.
Thứ sáu, lợi dụng hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá hoặc kiểm định hệ thống trí tuệ nhân tạo để thực hiện hành vi trái quy định của pháp luật. Ví dụ, lấy danh nghĩa “thử nghiệm công nghệ” để triển khai AI chưa được kiểm soát trên người dùng thật, gây rủi ro về an toàn, quyền riêng tư hoặc tài sản.
Có thể thấy, các hành vi bị nghiêm cấm trong Luật Trí tuệ nhân tạo đều hướng tới mục tiêu chung là ngăn chặn việc lạm dụng AI gây tổn hại cho con người, xã hội và Nhà nước. Việc nhận diện đúng những hành vi này không chỉ giúp tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tránh vi phạm pháp luật, mà còn góp phần xây dựng một hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm và phát triển bền vững tại Việt Nam.