Thực thi sâu rộng và bền vững - những giải pháp nhằm tôn trọng sở hữu trí tuệ

COV - Tôn trọng sở hữu trí tuệ và những giải pháp bảo hộ bản quyền tác giả

Để việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ thực sự trở thành một chuẩn mực bền vững trong xã hội, cần một cách tiếp cận đồng bộ từ Nhà nước, doanh nghiệp, nền tảng công nghệ, giới sáng tạo và cả người tiêu dùng. Nếu chỉ xử lý theo từng đợt cao điểm thì hiệu quả sẽ có, nhưng để tạo ra thay đổi lâu dài về văn hóa pháp lý và hành vi thị trường thì có nhiều vấn đề cần đặt ra:

Trước hết, từ phía Nhà nước, điều quan trọng nhất là duy trì tính nhất quán và liên tục trong thực thi pháp luật. Thị trường chỉ thay đổi khi các tổ chức, cá nhân hiểu rằng vi phạm bản quyền chắc chắn sẽ bị phát hiện và xử lý với sức răng đe đủ mạnh. Điều này đòi hỏi:

+ Tăng cường kiểm tra, thanh tra, điều tra chuyên sâu đối với các hành vi xâm phạm có tổ chức;

+ Áp dụng nghiêm các chế tài dân sự, hành chính và hình sự;

+ Rút ngắn thời gian xử lý tranh chấp;

+ Đồng thời nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi trong môi trường số.

Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật cũng cần tiếp tục hoàn thiện để theo kịp thực tế công nghệ. Hiện nay nhiều vi phạm diễn ra trên nền tảng xuyên biên giới, có yếu tố AI, livestream, nội dung ngắn, khai thác dữ liệu số… nên cơ chế quản lý và xác lập quyền phải cập nhật liên tục.

Thứ hai, các nền tảng công nghệ và doanh nghiệp trung gian cần được đặt vào vị trí có trách nhiệm cao hơn. Trong thời đại số, nền tảng không thể chỉ hưởng lợi từ lưu lượng truy cập mà đứng ngoài câu chuyện bản quyền. Các nền tảng cần:

+ Chủ động áp dụng công nghệ nhận diện nội dung vi phạm;

+ Minh bạch cơ chế gỡ bỏ nội dung;

+ Chia sẻ doanh thu công bằng;

+ Phối hợp nhanh với cơ quan chức năng cũng như chủ sở hữu quyền.

Ở nhiều quốc gia, trách nhiệm của nền tảng số chính là yếu tố quyết định hiệu quả chống vi phạm bản quyền.

Thứ ba, bản thân các chủ thể sáng tạo cũng cần chuyên nghiệp hơn trong quản trị tài sản trí tuệ. Nhiều nghệ sĩ, nhà sản xuất hoặc doanh nghiệp nội dung ở Việt Nam còn xem nhẹ việc đăng ký, lưu trữ, quản lý, khai thác và bảo vệ bản quyền. Trong nền kinh tế sáng tạo, tài sản trí tuệ phải được coi là tài sản kinh doanh cốt lõi. Người sáng tạo cần:

+ Chủ động đăng ký quyền;

+ Chuẩn hóa hợp đồng;

+ Sử dụng công nghệ theo dõi khai thác tác phẩm;

+ Xây dựng cơ chế thương mại hóa bài bản.

Thứ tư, đó là giáo dục nhận thức xã hội. Muốn thay đổi bền vững thì phải hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền từ sớm. Cần đưa kiến thức về sở hữu trí tuệ vào trường học, truyền thông đại chúng và các hoạt động cộng đồng để người dân hiểu rằng:

+ Sử dụng tác phẩm có trả phí là hành vi văn minh;

+ Trả tiền cho nội dung là đang nuôi dưỡng sáng tạo;

+ Còn sử dụng trái phép là hành vi xâm phạm quyền, làm tổn hại nền kinh tế sáng tạo và sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Cuối cùng, cần xây dựng một thị trường nội dung hợp pháp đủ hấp dẫn. Khi người dùng có thể tiếp cận âm nhạc, phim ảnh, sách, chương trình giải trí với chi phí hợp lý, chất lượng tốt và thuận tiện, thì việc sử dụng nội dung vi phạm có thể sẽ giảm. Nói cách khác, chống vi phạm bản quyền không chỉ là câu chuyện “cấm”, mà còn là tạo ra một hệ sinh thái nội dung hợp pháp phát triển mạnh và cạnh tranh được.

Khi tất cả các mắt xích cùng thay đổi: từ chính sách, thực thi, công nghệ đến nhận thức xã hội, thì việc tôn trọng sở hữu trí tuệ mới có thể trở thành nền nếp lâu dài, thay vì chỉ là một chiến dịch ngắn hạn mang tính thời điểm.

Những giải pháp quản lý, tham mưu chính sách của Cục Bản quyền tác giả trong thời gian tới

Trong thời gian tới, Cục Bản quyền tác giả sẽ phải đóng vai trò trung tâm hơn nữa trong việc tham mưu chính sách và xây dựng cơ chế thực thi phù hợp với bối cảnh kinh tế số và công nghiệp sáng tạo đang phát triển rất nhanh.

Một số nhóm giải pháp rất quan trọng mà cơ quan quản lý về bản quyền cần tập trung:

Trước hết là tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để theo kịp thực tiễn mới. Môi trường số đang làm thay đổi hoàn toàn cách thức sáng tạo, phân phối và khai thác tác phẩm. Các vấn đề như nội dung do AI tạo ra, livestream biểu diễn, khai thác dữ liệu số, bản quyền trên nền tảng xuyên biên giới hay cơ chế chia sẻ doanh thu số hiện vẫn còn nhiều khoảng trống pháp lý. Vì vậy, Cục cần chủ động nghiên cứu, tham mưu sửa đổi hoặc hướng dẫn thi hành pháp luật theo hướng rõ ràng, minh bạch và khả thi hơn.

Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý bản quyền bằng công nghệ. Nếu vẫn quản lý chủ yếu theo phương thức thủ công thì rất khó theo kịp tốc độ lan truyền nội dung hiện nay. Trong tương lai, cần thúc đẩy:

+ Cơ sở dữ liệu số quốc gia về quyền tác giả, quyền liên quan;

+ Hệ thống đăng ký trực tuyến đồng bộ;

+ Ứng dụng công nghệ nhận diện nội dung số;

+ Kết nối dữ liệu với các nền tảng khai thác nội dung và các tổ chức quản lý tập thể quyền.

Khi dữ liệu được minh bạch và số hóa tốt hơn, việc xác định chủ sở hữu quyền và xử lý tranh chấp cũng sẽ nhanh hơn rất nhiều.

Thứ ba, cần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành. Thực tế hiện nay cho thấy vi phạm bản quyền không chỉ thuộc phạm vi quản lý văn hóa mà còn liên quan đến thông tin, truyền thông, thương mại điện tử, an ninh mạng, quảng cáo số và cả tài chính. Vì vậy, Cục Bản quyền tác giả cần đóng vai trò đầu mối tham mưu xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả hơn giữa các cơ quan liên quan, các bộ, ngành, địa phương và lực lượng thực thi.

Một nhiệm vụ rất quan trọng khác là nâng cao hiệu quả thực thi và xử lý vi phạm. Không ít chủ thể quyền hiện nay vẫn ngại khởi kiện hoặc phản ánh vi phạm vì quy trình còn kéo dài, khó chứng minh thiệt hại. Do đó, cần nghiên cứu các cơ chế: tiếp nhận phản ánh nhanh, xử lý trực tuyến, tăng cường hòa giải và trọng tài chuyên ngành, đồng thời có hướng dẫn rõ về xác định thiệt hại và trách nhiệm bồi thường trong môi trường số.

Ngoài ra, Cục cũng cần chú trọng hơn tới công tác phát triển thị trường bản quyền, chứ không chỉ quản lý, phòng chống vi phạm. Một thị trường bản quyền lành mạnh phải giúp người sáng tạo có thể sống được bằng tài sản trí tuệ của mình. Điều này liên quan đến:

+ Thúc đẩy các mô hình cấp phép minh bạch;

+ Phát triển tổ chức quản lý tập thể quyền chuyên nghiệp;

+ Hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo khai thác thương mại tài sản trí tuệ;

+ Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hiện đại.

Cuối cùng là công tác truyền thông và nâng cao nhận thức. Trong nhiều trường hợp, vi phạm xảy ra không chỉ do cố ý mà còn do thiếu hiểu biết pháp luật, đặc biệt ở môi trường mạng. Vì vậy, Cục sẽ tăng cường các chương trình phổ biến kiến thức về bản quyền cho trường học, doanh nghiệp, nhà sáng tạo nội dung, nền tảng số và cộng đồng người dùng.

Có thể nói, trong giai đoạn tới, vai trò của Cục Bản quyền tác giả sẽ không chỉ dừng ở quản lý hành chính, mà sẽ phải trở thành cơ quan dẫn dắt quá trình xây dựng một thị trường sáng tạo chuyên nghiệp, minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế của nền kinh tế số.