Nâng cao hiệu quả bảo vệ và thực thi bản quyền trong môi trường số

COV - Nguyên nhân, điểm nghẽn của tình trạng xâm phạm bản quyền trên môi trường số và kỳ vọng thay đổi trong công tác truy vết, xử lý xâm phạm bản quyền

Tình trạng xâm phạm bản quyền phim ảnh, âm nhạc và nội dung số xuất phát từ nhiều nguyên nhân sâu xa, đồng thời tồn tại một số điểm nghẽn lớn đang làm hạn chế hiệu quả công tác quản lý, có thể kể đến như sau:

Thứ nhất, đó là lợi ích kinh tế cao từ vi phạm: Việc khai thác bản quyền trái phép mang lại nguồn thu lớn từ quảng cáo, lượt view, bán tài khoản VIP, donate… trong khi chi phí gần như bằng không. Đây là động lực kinh tế mạnh nhất thúc đẩy vi phạm.

Thứ hai, là thói quen tiêu dùng và nhận thức chưa đầy đủ về bản quyền của một bộ phận: Có những người vẫn coi việc xem phim lậu, nghe nhạc lậu là bình thường vì tính tiện lợi và “miễn phí”, điều này vô tình tạo nên môi trường thuận lợi cho vi phạm lan rộng.

Thứ ba, phải kể đến tính dễ dàng và ẩn danh của công nghệ số: Chỉ với thiết bị thông minh, bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng tải, cắt ghép, livestream hoặc phát tán nội dung vi phạm trong thời gian rất ngắn. Công nghệ VPN, tên miền thay đổi liên tục, tài khoản giả mạo và máy chủ đặt ở nước ngoài khiến việc xác minh, truy vết chủ thể vi phạm trở nên cực kỳ khó khăn.

Thứ tư, trách nhiệm của các nền tảng trung gian chưa thực sự đầy đủ: Một số nền tảng lớn vẫn phản hồi chậm trễ trong việc gỡ bỏ nội dung vi phạm hoặc ngăn chặn tái phát, dù đã có quy định về trách nhiệm “notice-and-takedown”.

Thứ năm, mô hình kinh doanh hợp pháp chưa đủ sức cạnh tranh: Giá cả và sự đa dạng của các dịch vụ hợp pháp đôi khi chưa đáp ứng tốt nhu cầu của đông đảo người dùng, vô tình tạo kẽ hở cho nội dung lậu.

Có thể thấy, tình trạng xâm phạm bản quyền trên môi trường số là kết quả của sự kết hợp giữa động cơ kinh tế, thói quen xã hội và việc ứng dụng công nghệ. Đây là những điểm mà Cục Bản quyền tác giả đang phối hợp với các bộ, ngành tập trung tháo gỡ quyết liệt trong thời gian tới.

Việc phối hợp giữa Cục Bản quyền tác giả và A05 - kỳ vọng thay đổi trong công tác truy vết, xử lý vi phạm bản quyền

Việc tăng cường phối hợp giữa Cục Bản quyền tác giả và Cục A05 có thể xem là một bước chuyển rất quan trọng trong cách tiếp cận xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số. Bởi hiện nay, nhiều hành vi xâm phạm không còn là tranh chấp dân sự đơn lẻ mà đã mang tính công nghệ cao, có tổ chức và xuyên biên giới.

Trước đây, công tác xử lý thường gặp ba khó khăn lớn:

+ Khó xác định chủ thể thật sự đứng sau các hệ thống phát tán nội dung;

+ Khó truy vết dòng tiền và quy mô thu lợi;

+ Khó thu thập chứng cứ số đủ mạnh để xử lý ở mức nghiêm trọng hơn.

Trong khi đó, các mô hình vi phạm hiện nay thường: dùng mạng lưới tài khoản ảo, vận hành qua nhiều nền tảng quốc tế, sử dụng AI và công cụ tự động để reup nội dung, thanh toán qua trung gian hoặc ví điện tử, hậm chí đặt máy chủ, quản trị viên hoặc đối tác quảng cáo ở nhiều quốc gia khác nhau.

Đây là lý do việc phối hợp với A05, đơn vị có chuyên môn về an ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao được kỳ vọng sẽ thay đổi đáng kể khả năng truy vết và bóc tách các hệ sinh thái vi phạm.

Sự phối hợp này có thể tạo ra một số chuyển biến quan trọng:

Thứ nhất, nâng khả năng điều tra từ “xử lý nội dung vi phạm” sang “xử lý cả hệ thống vận hành vi phạm”. Tức là không chỉ gỡ video hay khóa kênh, mà có thể truy vết ra người điều hành, mạng lưới tài khoản, dòng tiền quảng cáo và các bên hưởng lợi.

Thứ hai, tạo sức răn đe mạnh hơn đối với các mô hình vi phạm có tổ chức. Khi nguy cơ bị truy vết không còn dừng ở cảnh báo nền tảng hay xử phạt hành chính, mà có thể liên quan trách nhiệm hình sự, thị trường sẽ buộc phải thay đổi hành vi.

Thứ ba, hỗ trợ xử lý các hành vi mới liên quan AI và công nghệ cao. Ví dụ: clone giọng nghệ sĩ, phát tán nội dung tự động, dùng bot thao túng traffic, né Content ID hoặc khai thác dữ liệu âm nhạc trái phép để huấn luyện AI.

Ngoài yếu tố kỹ thuật, sự phối hợp này còn mang ý nghĩa thể chế rất lớn. Nó cho thấy bản quyền đang được nhìn nhận không chỉ là quyền lợi riêng của nghệ sĩ hay doanh nghiệp, mà là một phần của an ninh kinh tế số và tài sản trí tuệ quốc gia.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa được xác định là ngành kinh tế chiến lược, việc bảo vệ tài sản sáng tạo sẽ ngày càng gắn với: an ninh mạng; quản lý dữ liệu; thương mại điện tử và quản trị nền tảng số xuyên biên giới.

Nếu được triển khai đồng bộ, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý bản quyền và lực lượng an ninh mạng có thể tạo ra bước ngoặt lớn: chuyển từ mô hình “phản ứng sau vi phạm” sang chủ động phát hiện, truy vết và triệt phá các hệ sinh thái xâm phạm bản quyền có tổ chức trên không gian số.