Các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo hiện tạo việc làm cho nhiều người trẻ hơn bất kỳ lĩnh vực kinh tế nào khác trên thế giới. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt kỹ năng, khoảng cách về chuyển đổi số và điều kiện lao động thiếu ổn định đang cản trở lĩnh vực này phát huy hết tiềm năng. Báo cáo mới của UNESCO đã chỉ ra những thách thức đó, đồng thời đề xuất các định hướng để giải quyết.
Các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo (Cultural and Creative Industries – CCIs) là một động lực tăng trưởng mạnh mẽ của kinh tế toàn cầu nhưng vẫn chưa được nhìn nhận đúng với vai trò vốn có. Đây là một trong những lĩnh vực phát triển nhanh nhất thế giới, tạo việc làm cho gần 50 triệu người và là ngành sử dụng nhiều lao động trẻ từ 15–29 tuổi nhất. Ở nhiều quốc gia đang phát triển, CCIs mở ra cơ hội quan trọng để người dân thoát nghèo, giảm thất nghiệp và vượt qua tình trạng bị gạt ra bên lề xã hội.
Thế nhưng, chính lực lượng làm nên sức sống của hệ sinh thái sáng tạo – từ nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà làm phim, nhạc sĩ, nghệ nhân thủ công đến các nhà sáng tạo nội dung số – lại thường thiếu cơ hội tiếp cận các chương trình đào tạo, kỹ năng và điều kiện làm việc phù hợp để phát triển nghề nghiệp một cách bền vững.
Nhân dịp Tuần lễ Giáo dục Văn hóa và Nghệ thuật 2026, UNESCO đã công bố báo cáo "Kỹ năng và việc làm trong các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo: Các khuôn khổ chiến lược và những sáng kiến triển vọng" (Skills and Employment in the Culture and Creative Industries: Strategic Frameworks and Promising Initiatives). Báo cáo chỉ ra nghịch lý nói trên thông qua việc tổng hợp các bằng chứng từ nhiều khu vực và nhóm quốc gia có mức thu nhập khác nhau, qua đó phân tích cả những rào cản mang tính hệ thống đang kìm hãm lực lượng lao động sáng tạo lẫn những chính sách đã chứng minh được hiệu quả.
Báo cáo mang đến một bức tranh toàn diện về thực trạng phát triển kỹ năng trong các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo trên phạm vi toàn cầu, từ âm nhạc, thời trang, điện ảnh đến các nghề thủ công truyền thống. UNESCO chỉ ra hàng loạt rào cản đang cản trở sự phát triển của lĩnh vực này như chính sách còn thiếu đồng bộ, tình trạng thiếu giáo viên, hệ thống bằng cấp và chứng chỉ chưa theo kịp thực tiễn, cùng với khoảng trống lớn về dữ liệu. Song song với đó, báo cáo cũng giới thiệu nhiều mô hình hiệu quả đang góp phần thúc đẩy nền kinh tế sáng tạo tại nhiều quốc gia như Colombia và Hàn Quốc, bao gồm phương pháp giảng dạy đổi mới, hệ thống chứng chỉ vi mô (micro-credentials), mô hình học tập liên thế hệ và các hình thức hợp tác công – tư.
Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của báo cáo là khoảng cách về kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng số, đang ngày càng nới rộng, không chỉ giữa các quốc gia mà còn ngay trong từng quốc gia. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở năng lực sử dụng công nghệ. Trong bối cảnh mới, người làm việc trong lĩnh vực văn hóa cần được trang bị những bộ kỹ năng tổng hợp, kết hợp giữa chuyên môn sáng tạo với năng lực khởi nghiệp, quản trị doanh nghiệp, tiếp thị và hiểu biết về quyền sở hữu trí tuệ.
Trong khi đó, hệ thống giáo dục và đào tạo tại nhiều quốc gia vẫn chưa bắt kịp những thay đổi này. Các chương trình giáo dục nghề nghiệp (TVET) hiếm khi đưa các ngành công nghiệp sáng tạo vào chương trình đào tạo, còn giáo dục đại học trong lĩnh vực nghệ thuật vẫn chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu thực tế của thị trường lao động.
UNESCO nhấn mạnh rằng việc thu hẹp những khoảng cách này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều lĩnh vực, đặc biệt là giữa các cơ quan quản lý về văn hóa, giáo dục và lao động. Báo cáo cũng giới thiệu nhiều chính sách và sáng kiến triển vọng trên thế giới đang từng bước giải quyết những thách thức này bằng các cách tiếp cận sáng tạo và hiệu quả.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc ngành công nghiệp sáng tạo, đồng thời các nền tảng số ngày càng chi phối cách các sản phẩm văn hóa tiếp cận công chúng, tầm quan trọng của những quyết định chính sách chưa bao giờ lớn như hiện nay. Những lựa chọn được đưa ra hôm nay sẽ quyết định liệu các hệ sinh thái sáng tạo trên toàn thế giới sẽ trở nên bền vững, bao trùm và có khả năng chống chịu tốt hơn, hay sẽ ngày càng mong manh và bất bình đẳng.
Báo cáo của UNESCO khẳng định, phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động trong các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo không phải là vấn đề thứ yếu, mà là điều kiện cốt lõi để hiện thực hóa Các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), từ xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng giáo dục, tạo việc làm bền vững, thúc đẩy bình đẳng giới đến xây dựng các xã hội hòa bình và bao trùm.
Đầu tư cho nguồn nhân lực sáng tạo cũng chính là đầu tư cho sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa – một giá trị làm nên bản sắc chung của nhân loại. Quan trọng hơn, đó là bảo đảm rằng thế hệ nghệ sĩ, người kể chuyện và nhà đổi mới sáng tạo trong tương lai, dù ở bất kỳ đâu trên thế giới, đều có đủ công cụ, kiến thức và cơ hội để tạo dựng tương lai của chính mình và đóng góp vào sự phát triển của xã hội.
An Phước Hạnh