COV - Công tác bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian mạng và những thách thức trong bối cảnh nền tảng số, livestream và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh
Thách thức lớn nhất hiện nay trong bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng là tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn đáng kể so với khả năng thích ứng của cơ chế quản lý và thực thi pháp luật.
Trước đây, hành vi xâm phạm bản quyền chủ yếu là sao chép hoặc phát tán trái phép theo cách truyền thống. Nhưng hiện nay, với nền tảng số, livestream và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), việc khai thác nội dung có thể diễn ra tự động, xuyên biên giới và ở quy mô cực lớn chỉ trong thời gian rất ngắn. Điều này khiến việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ và xử lý trách nhiệm trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
Một trong những thách thức rõ nhất là tính “phi tập trung” của môi trường số. Nội dung vi phạm có thể được đăng tải từ nhiều quốc gia khác nhau, lưu trữ trên máy chủ ở nước ngoài, sau đó lan truyền qua hàng loạt nền tảng mạng xã hội, ứng dụng chia sẻ video hoặc livestream. Khi một nội dung bị gỡ xuống, nó có thể nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới tài khoản khác hoặc dưới định dạng khác. Điều này khiến cuộc chiến chống vi phạm bản quyền mang tính “đuổi bắt liên tục”.
Đối với livestream, khó khăn lớn nằm ở yếu tố thời gian thực. Một chương trình thể thao, buổi hòa nhạc hay phim điện ảnh có thể bị phát lậu trực tiếp tới hàng chục nghìn người xem cùng lúc. Nếu cơ chế phát hiện và xử lý không đủ nhanh, thiệt hại kinh tế gần như đã xảy ra xong trước khi nội dung bị ngăn chặn.
Riêng với AI, thách thức còn sâu hơn vì liên quan đến chính khái niệm quyền tác giả trong kỷ nguyên số.
Một thách thức khác là sự mất cân bằng giữa công nghệ của bên vi phạm và năng lực bảo vệ của chủ sở hữu quyền. Các đối tượng vi phạm hiện có thể sử dụng AI để cắt ghép, thay đổi âm thanh, hình ảnh, làm méo nội dung hoặc “lách” hệ thống nhận diện bản quyền tự động. Trong khi đó, nhiều tác giả, nghệ sĩ hoặc doanh nghiệp sáng tạo tại Việt Nam vẫn còn hạn chế về nguồn lực công nghệ để tự bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.
Ngoài yếu tố pháp lý và công nghệ, còn có bài toán nhận thức xã hội. Trên môi trường số, nhiều người vẫn chưa xem việc chia sẻ nội dung “miễn phí” là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Khi nhu cầu tiêu thụ nội dung miễn phí còn lớn, áp lực đối với công tác bảo vệ bản quyền vẫn sẽ rất nặng nề.
Vì vậy, trong giai đoạn tới, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian mạng sẽ không thể chỉ dựa vào biện pháp xử lý sau vi phạm. Điều quan trọng hơn là phải kết hợp đồng thời ba yếu tố: hoàn thiện pháp luật phù hợp với công nghệ mới, tăng cường giải pháp công nghệ nhận diện, ngăn chặn vi phạm và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng số.
Bảo vệ bản quyền trên môi trường số và vai trò của nhà sáng tạo nội dung số. Ảnh minh họaVai trò và quyền lợi của người sáng tạo (đặc biệt là đội ngũ nhạc sĩ) trong toàn bộ chuỗi khai thác âm nhạc hiện nay để thị trường bản quyền vận hành bền vững
Để thị trường bản quyền vận hành bền vững, điều cốt lõi là phải đặt người sáng tạo, đặc biệt là nhạc sĩ, tác giả ca khúc vào đúng vị trí trung tâm của chuỗi giá trị âm nhạc. Bởi suy cho cùng, toàn bộ hệ sinh thái khai thác âm nhạc, từ biểu diễn, streaming, quảng cáo, mạng xã hội, karaoke đến livestream, đều bắt đầu từ tác phẩm gốc của người sáng tạo.
Trong nhiều năm, ở không ít trường hợp, giá trị kinh tế tạo ra từ âm nhạc tăng rất nhanh nhờ công nghệ số, nhưng phần lợi ích quay trở lại với nhạc sĩ lại chưa thực sự tương xứng. Có những ca khúc được khai thác trên nhiều nền tảng, tạo ra doanh thu quảng cáo và lưu lượng người dùng rất lớn, nhưng tác giả lại gặp khó khăn trong việc kiểm soát phạm vi sử dụng hoặc nhận đầy đủ tiền bản quyền. Nếu tình trạng này kéo dài, động lực sáng tạo sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp.
Vì vậy, trước hết cần nhìn nhận quyền tác giả không chỉ là quyền tinh thần, mà còn là quyền tài sản có giá trị kinh tế thực sự. Nhạc sĩ phải được hưởng lợi công bằng từ mọi hình thức khai thác tác phẩm của mình, kể cả trên môi trường số. Khi một nền tảng, doanh nghiệp hay cá nhân sử dụng âm nhạc để thu hút người dùng hoặc tạo doanh thu, thì việc trả tiền bản quyền cần được xem là nguyên tắc bắt buộc, chứ không phải sự “hỗ trợ” hay “thiện chí”.
Bên cạnh đó, cần củng cố mạnh hơn cơ chế thu và phân phối tiền bản quyền theo hướng minh bạch, chính xác và ứng dụng công nghệ cao. Trong thời đại streaming và AI, việc theo dõi lượt sử dụng tác phẩm không thể làm thủ công như trước. Các hệ thống dữ liệu số, nhận diện nội dung và đối soát doanh thu cần được đầu tư bài bản để bảo đảm nhạc sĩ biết tác phẩm của mình đang được khai thác ở đâu, bao nhiêu lần và nhận được bao nhiêu tiền.
Một vấn đề rất quan trọng khác là nâng cao vị thế đàm phán của người sáng tạo trong chuỗi khai thác âm nhạc. Trên thực tế, nhiều nhạc sĩ hoặc tác giả trẻ thường ở vị thế yếu hơn so với các công ty sản xuất, nền tảng công nghệ hay đơn vị phát hành. Vì vậy, vai trò của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan cần tiếp tục được tăng cường để bảo vệ quyền lợi cho người sáng tạo một cách chuyên nghiệp và hiệu quả hơn.
Ngoài ra, cũng cần thay đổi nhận thức xã hội về giá trị của lao động sáng tạo. Người nghe hiện nay có thể dễ dàng tiếp cận âm nhạc miễn phí chỉ bằng vài cú nhấp chuột, nhưng phía sau một ca khúc là quá trình lao động nghệ thuật, đầu tư chất xám và chi phí sản xuất rất lớn. Khi xã hội hình thành được văn hóa tôn trọng bản quyền, người sáng tạo mới có thể sống được bằng nghề và tiếp tục đầu tư cho các tác phẩm có giá trị.
Có thể nói, một thị trường bản quyền lành mạnh không chỉ nhằm bảo vệ doanh thu của ngành công nghiệp âm nhạc, mà sâu xa hơn là bảo vệ khả năng sáng tạo của xã hội. Khi nhạc sĩ được bảo vệ quyền lợi công bằng, họ mới có động lực tạo ra những tác phẩm mới, và đó mới là nền tảng bền vững nhất cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.